خشت خام
آقای حسین دهباشی، در سلسله مصاحبههایی به نام «خشت خام» با برخی از مبارزان پیش از انقلاب و فعالان سیاسی گفتوگو کرده است؛ کسانی مانند ابراهیم یزدی، سید کاظم موسوی بجنوردی، هادی غفاری، محمد یزدی، مصطفی تاجزاده، هادی خامنهای و لطفالله میثمی. سایتهای «آپارات» و «تاریخ آنلاین» این مصاحبهها را بارگذاری کردهاند. من اکثر این مصاحبهها را دیدم و گمان میکنم یکی از بهترین منابع برای تحقیق دربارۀ تاریخ انقلاب، همین مصاحبههای ساده و نسبتا متنوع است. پس از دیدن این مصاحبهها، آنچه برای من بسیار عجیب آمد، تفاوت گزارشها از برخی رخدادهای مهم آن سالها است؛ به طوری که هیچیک گزارش دیگری را کاملا تأیید نمیکند. غیر از اختلاف در گزارشها، در تحلیل نیز با یکدیگر اختلاف دارند. کسانی که با آنان مصاحبه شده است، شاهدان عینی و تقریبا خودی یا نیمهخودی محسوب میشوند. بهحتم کسان و گروههای دیگری بیرون از این دایره وجود دارند که گزارش و تحلیل آنان متفاوتتر است.
اما با همۀ اختلافات و تقاوتهایی که مصاحبهشوندگان در گزارش و تحلیل حوادث آن روزهای نه چندان دور با یکدیگر دارند، در یک چیز بسیار شبیه همدیگرند، و آن تأثیر فهم و درک امروزشان بر گزارش و تحلیلشان از دیروز است. همچنین بیشتر این حضرات، هر گونه خشونتی را از دامان خود میپیرایند و بر گردن دیگری میاندازند؛ حتی تندروترینشان که امروز خانهنشین شده است. دور از انتظار نیست که ده یا بیست یا سی سال دیگر که با فعالان و مسئولان امروز مصاحبه میکنند، آنان نیز بگویند ما از اول طرفدار مذاکره و قانون بودیم و دیگران تندروی کردند. البته اگر فرصتی و مجالی برای مصاحبه باقی بماند.